دسترسی سریع

بدنه خبر

دانشگاه کردستان / پورتال اخبار / بدنه خبر
نقش جمعیت ‎شناسی در اجرای سیاست‎های جمعیتی با تأکید بر بیماری کرونا
سه‌شنبه، 30 اردیبهشت 1399
نقش جمعیت ‎شناسی در اجرای سیاست‎های جمعیتی با تأکید بر بیماری کرونا
روز ملی جمعیت سال 1399 خورشیدی را در حالی پشت سر می‎گذاریم که به دلیل شیوع پاندمی کرونا خبری از همایش‎ها و بزرگداشت‎های سال‎های قبل نیست. بیماری حاصل از ویروس کرونا (COVID-19) و مرگ‎ومیرهای ناشی از آن، بدون شک می‎تواند محور اصلی وبینارهای احتمالی مرتبط با روز ملی جمعیت در سراسر کشور باشد.

مقدمه

روز ملی جمعیت سال 1399 خورشیدی را در حالی پشت سر می‎گذاریم که به دلیل شیوع پاندمی کرونا خبری از همایش‎ها و بزرگداشت‎های سال‎های قبل نیست. بیماری حاصل از ویروس کرونا (COVID-19) و مرگ‎ومیرهای ناشی از آن، بدون شک می‎تواند محور اصلی وبینارهای احتمالی مرتبط با روز ملی جمعیت در سراسر کشور باشد. با ابلاغ سیاست‎های کلی جمعیت در 30 اردیبهشت سال 1393 از طرف رهبر معظم انقلاب، روز ملی جمعیت از آن‎رو در تقویم کشور معین و نام‎گذاری شد تا نسبت به موضوع جمعیت حساسیت وجود داشته و با توجه به ضرورت ذاتی‎اش برای هر جامعه و ابتنای برنامه‎های توسعه اقتصادی- اجتماعی کشور بر آن، هم از لحاظ علمی وضعیت و پویایی‎های‎اش مورد توجه و رصد قرار گیرد و هم سیاست‎گذاران در برنامه‎ریزی‎های توسعه و نیز اجرای سیاست‎های جمعیتی مطلوب برای جامعه اقدام نمایند. پیام کلیدی این سیاست‎ها، ضرورت افزایش جمعیت و ابعاد مختلف جمعیت از جمله فرزندآوری، تسهیل ازدواج و تحکیم خانواده، بهداشت باروری، ترویج سبک زندگی ایرانی- اسلامی، توانمندسازی جوانان، تکریم سالمندان، تقویت مؤلفه‎های هویت‎بخش ملی، محیط زیست، آمایش سرزمین و رصد تحولات جمعیتی است، و اجرای بهنگام و مستمر آن‎ها می‎تواند به افزایش کمّی و کیفی جمعیت منجر شود (1).

روز ملی جمعیت بهانه‎ای شد تا در این نوشتار به بخش کوچکی از نقش‎های سیاستی جمعیت‎شناسی در خصوص فهم میزان گسترش کووید-19 و مرگ‎ومیرهای ناشی از آن بپردازیم. البته اشاره به این نکته مهم لازم است که باید جمعیت و عناصر آن را به‎شکلی پویا و جامع در نظر گرفت و لذا، سیاست‎ها و خط‎مشی‎های جمعیتی را با همین نگرش و رویکرد دنبال کرد. در بررسی اثرات و پیامدهای جمعیتی کرونا نیز بایستی با رویکرد علمی و مبتنی بر دانش نظری و داده‎های متقن سخن گفت و به‎مثابه مؤلفه‎ای از سیاست‎های جمعیتی، از اقدامات شتاب‎زده پرهیز کرد. در واقع، کرونا، بسترها و پیامدهای آن متذکر این نکته مهم است که شناخت جمعیت و سیاست‎های مرتبط با آن، مستلزم بینش، پژوهش و شناخت علمی است.

اهمیت ساختار سنی جمعیت

دولت‎های سراسر جهان با شیوع ویروس کرونا سریعاً وارد عمل شده و تصمیمات سیاستی مهمی از جمله فاصله‎گذاری اجتماعی و محدودیت در ترددها برای کاهش انتقال و کاهش تعداد موارد مرگ اتخاذ کردند. در حال‎حاضر، خطر مرگ‎ومیر کووید-19 تا اندازه زیادی در سنین بالای جامعه، به‎ویژه افراد 80 ساله و بالاتر متمرکز است. در چین، برآوردهای نرخ موردی مرگ‎ومیر[1] از 4/0 درصد در سنین 49- 40 سال تا 8/14 درصد در سنین 80 سال و بالاتر متغیر است (2). این برآوردها با داده‎های کشور ایتالیا در 13 ماه مارس، که نرخ موردی مرگ را در سنین زیر 50 سال تنها 6 مورد، و به‎ترتیب برای گروه‎های سنی 79- 70، 89- 80 و 90 سال و بالاتر، 8/10، 5/17 و 1/21 درصد نشان داده همسو است. از این‎رو، تا کنون تنها 3 درصد مرگ‎ها در سنین زیر 60 سال صورت گرفته است (3). در ایران نیز، طبق اطلاعات موجود، نرخ موردی مرگ‎ومیر به‎ترتیب در سه گروه سنی 69- 60، 79- 70 و 80 ساله‎وبالاتر به‎ترتیب 27، 5/22 و 5/18 درصد است (4). از آنجا که مرگ‎های ناشی از این بیماری متمرکز بر سنین خاص به‎ویژه بزرگسالی است، در ادامه با تمرکز بر نقش جمعیت‎شناسی، مشخص می‎کنیم که ساختار سنی جمعیت چگونه به تبیین تفاوت میزان‎های مرگ‎ومیر در بین کشورها و نیز چگونگی جریان انتقال آن کمک می‎کند.

ساختار سنی جمعیت تبیین‎کننده تفاوت‎های قابل‎ملاحظه موارد مرگ در میان کشورهاست و به‎طور ویژه نشان می‎دهد که چرا کشورهایی مانند ایتالیا آسیب‎پذیرترند. حجم عظیمی از موارد بحرانی و مرگبار کووید-19 در ایتالیا با توجه به سلامت و ثروت منطقه اروپا غیرمنتظره بود. ایتالیا یکی از سالخورده‎ترین جمعیت‎های دنیا با 3/23 درصد جمعیت بیش از 65 سال است، در چین، 12 درصد از جمعیت، 65 ساله و بیشتر است (5). رقم مذکور برای ایران، 1/6 درصد است (6). ایتالیا همچنین کشوری برخوردار از ارتباطات گسترده بین‎نسلی است که مشخصه آن درجه بالایی از سکونت مجاور مابین فرزندان بزرگسال و والدین‎شان است (7). حتی زمانی‎که چند نسل از خانواده‎ها نیز با هم زندگی نمی‎کنند، تماس‎های روزانه میان والدین و فرزندان در این کشور متداول است. همچنین، بسیاری از ایتالیایی‎ها غالباً ترجیح می‎دهند نزدیک به خانواده گسترده‎اشان زندگی کرده و با محل کارشان در رفت‎وآمد باشند (8). این تعاملات بین‎نسلی، الگوهای هم‎سکنایی، و رفت‎وآمدهای مداوم در ایتالیا ممکن است شیوع بیماری را از طریق شبکه‎های اجتماعی و افزایش تماس سالمندان با موارد ابتلای اولیه تسریع کرده باشد. به‎نظر می‎رسد که این ویژگی‎های اجتماعی و فرهنگی تا حدود زیادی در جامعه ما هم به چشم می‎خورد و بعید نیست که از عوامل گسترش ویروس بوده باشد.

در کره جنوبی و سنگاپور، ساختار سنی جمعیت، به‎همراه تشخیص و درمان زودرس بیماری، احتمالاً تبیین‎کننده تعداد پایین مرگ‎ومیرها در مقایسه با ایتالیا است. در حالی‎که شیوع بیماری در کره جنوبی بالا بود، اما بیشتر متمرکز بر برخی از گروه‎های جوان بوده، و تنها 3/3 درصد از موارد ابتلا در گروه بسیار آسیب‎پذیر 80 سال و بالاتر مشاهده شده است (9). سنگاپور هم تا کنون تنها یک مورد قطعی مرگ بالای 80 سال و تنها 10 مورد از 200 موارد بالای 70 سال را به ثبت رسانده است (10).

به‎طور خلاصه، مقایسه شیوع پاندمی در کشورهای فوق حاکی از دو نتیجه مهم است؛ از یک طرف، کرونا در جمعیت‎های با حجم و اندازه یکسان اما متفاوت از لحاظ ساختار سنی بروز می‎یابد (همچون ایران و ترکیه)، و اما در کشورهای سالخورده‎تر در مقایسه با جمعیت‎های جوان‎تر، مرگ‎ومیرهای بیشتری به‎همراه دارد (همچون ایتالیا در مقایسه با کره جنوبی، یا برزیل در مقایسه با نیجریه). از طرف دیگر، پس از تثبیت زنجیره انتقال، کشورهایی که دارای سطح بالایی از تماس‎های بین‎نسلی و همسکنایی هستند ممکن است شاهد انتقال سریع‎تر بیماری به گروه‎های سنی با مرگ‎ومیر بالا باشند. و ایتالیا مصداق بارزی از این تجربه است.

 

جمعیت‎شناسی و سیاست‎های مقابله با کووید-19

جمعیت‎شناسی با پیش‎بینی و تصویر وضعیت در آینده، دورنمای بهتری در مورد کووید-19 فراهم خواهد کرد و دولت‎ها و نظام‎های بهداشتی و سلامت را برای اقدامات هدفمند آماده می‎سازد. در حالی‎که ساختار سنی جمعیت برای فهم جمعیت‎های دارای بیشترین ریسک مرگ‎ومیر هم در میان و هم در درون کشورها اساسی است، این ساختار برای فهم میزان اهمیت اقدامات فاصله‎گیری اجتماعی برای کاهش تعداد موارد بحرانی و بار اضافی آن بر نظام سلامت نیز مهم است (11). به نظر می‎رسد کشورهای دارای جمعیت سالخورده‎تر نیازمند اقدامات مراقبتی شدیدتری به‎منظور باقی ماندن در زیر آستانه موارد بحرانی ابتلا هستند تا بر نظام سلامت‎شان فشار وارد نیاید. برای مؤثر واقع شدن این اقدامات، بایستی توجه ویژه‎ای به آن دسته از جمعیت‎ها بشود که بیشتر در معرض خطر و الگوهای تماس بین‎نسلی هستند. با توجه به شرایط فرهنگی حاکم بر جامعه ما، توجه به این نکته ضروری است.

توجه به ساختار سنی جمعیت، همچنین ضرورت توجه به ارتباط بین اقدامات سیاستی و پیامدهای ناخواسته این اقدامات که دومینویی‎وار عمل می‎کنند را دو چندان می‎کند. در حالی‎که مدارس و دانشگاه‎ها ممکن است هسته تماس و انتقال ویروس باشند، تعطیلی مدارس و دانشگاه‎ها هم ممکن است به‎طور ناخواسته پدربزرگ‎ها و مادربزرگ‎ها و فرزندان را در تماس نزدیک با هم قرار داده و ریسک انتقال ویروس را افزایش دهد (11). این امر هم در جامعه ما شایسته توجه است. علاوه بر این، در جمعیت‎های سالخورده با پیوندهای بین‎نسلی، لازم است دولت‎ها تدابیری برای مراقبت‎های کودکی در پیش گیرند تا تماس‎ها کاهش یابد.

ساختار سنی جمعیت همچنین نشان‎دهنده این است که نسل غالباً در معرض فشار "ساندویچ"[1] که امروزه هم مسئول مراقبت از سالخوردگان و هم خردسالان هستند رابط مهمی برای کاهش انتقال ویروس به‎شمار می‎روند (11). لذا دولت و صنعت بایستی با اقدامات و تدابیر اضطراری مشترک علاوه بر پرداخت کمک‎هزینه به کسانی که نیاز به قرنطینه خود یا مراقبت از اعضای خانواده خود دارند، باید به مقابله با بحران‎های اقتصادی پیش‎روی خانواده‎ها، به‎ویژه در میان اقشار و کارگران آسیب‎پذیر پرداخته و با برقراری کمک‎هزینه‎های ماهیانه، بیمه بیکاری، به تأخیر انداختن پرداختی‎های اجاره، وام مسکن و ... به حمایت از آنان بپردازد. در ایران، به‎ویژه در در شرایط اقتصاد تورمی و نبود شاخص‎های امنیت اقتصادی روزها و ماه‎های اخیر، این نسل کلیدی معروف به نسل ساندویچ ممکن است کمتر بتوانند از عهده اجرای فاصله‎گذاری اجتماعی برآیند، و اینجاست که نقش دولت، نظام‎های رفاه و سلامت و ... در کشور اهمیت پیدا می‎کند.

 

نتیجه ‎گیری

انتشار سریع کووید-19 نیاز به فهم ارتباط بین پویایی‎های جمعیتی و اپیدمی‎های کنونی و آینده را آشکار کرد. سالخوردگی جمعیت در حال‎حاضر در کشورهای ثروتمندتر پدیده‎ای برجسته‎تر و به‎تبع آسیب‎پذیرتر در مقابل کرونا است. برعکس، در کشورهای فقیرتر با نظام‎های بهداشتی ضعیف‎تر و البته دارای ساختارهای سنی جوان‎تر (برای نمونه، نیجریه)، همین ترکیب سنی جوان ممکن است اثرات پاندمی کرونا را کاهش دهد. این احتمال هم وجود دارد که وضعیت بهداشت عمومی ضعیف و بیماری‎های عفونی همچون سل، خطر ابتلا به کووید-19 را در بین افراد جوان‎تر در این کشورها افزایش دهد. تا کنون، تعداد کمتر از انتظار موارد کشف‎شده کرونا در آفریقا (با وجود پیوندهای گسترده تجاری و مسافرتی با چین)، به‎طور ضمنی دلالت بر آن دارد که ساختار سنی جوان این قاره ممکن است سرپوشی بر موارد شدید ابتلا بوده باشد. علاوه بر ساختار سنی، تفاوت‌های جنسی زیادی در میزان مرگ‎ومیر- با ریسک بالاتر برای مردان حداقل در زمینه کرونا- وجود دارد که باید درک شوند، و برخی از آن‌ها ممکن است ناشی از تفاوت فاحش در میزان مصرف دخانیات بر حسب جنسیت باشد. تا زمانی‎که داده‎های دقیق‎تری با جزئیات بیشتر در دسترس نباشد، تمرکز ریسک مرگ‎ومیر در سالخوردگان یکی از بهترین ابزارهایی است که می‎توان با استفاده از آن به پیش‎بینی بار موارد بحرانی و لذا، برنامه‎ریزی دقیق‎تر در زمینه تعداد تخت‎های بیمارستانی، پرسنل بهداشتی و سایر منابع پرداخت.
پایان سخن آنکه، با توجه به تعامل قوی جمعیت و مرگ‎ومیر ویژه سنی ناشی از کووید-19، طرح فاصله اجتماعی و سایر سیاست‎های پیش‎رو برای کاهش زنجیره انتقال بایستی ترکیب سنی بافت‎های منطقه‎ای و ملی، و نیز تعاملات بین نسلی را مورد توجه قرار دهند. همچنین، در حالی‏که امروز کشورهای اندکی به‎طور معمول به انتشار داده‎های کووید-19 بر اساس اطلاعات مهم جمعیت‎شناختی از قبیل سن، جنسیت و ... می‎پردازند، دلالت مهم این نوشتار بر انتشار به‎موقع این اطلاعات، یعنی داده‎های موردی و مرگ‎ومیرهای به تفکیک سن و جنسیت قرار دارد تا به محققان و دولت‎ها اجازه بدهد برای بهبود پیش‎بینی‎های هدفمند و واقعی در زمینه اقدامات پزشکی و مراقبت‎های بیمارستانی با آمادگی بیشتری وارد عمل شوند. به‎علاوه، نظر به ساختار جمعیتی بسیار مطلوب (جوانی و میانسالی) ایران که موهبتی تاریخی و بالقوه برای مقابله با کرونا از یک طرف، و برای دستیابی به توسعه از طرف دیگر، تلقی می‎شود، حکمرانی مطلوب، شفافیت، توزیع برابر امکانات، استفاده از نیروی انسانی، فراهم آوردن زیرساخت‌‏ها و توانمندسازی محیط زندگی برای همه، از جمله مهم‎ترین سیاست‎گذاری‎های جمعیتی حال حاضر کشور است.
سعید خانی، استادیار گروه جامعه ‎شناسی دانشگاه کردستان و عضو شورای راهبردی جمعیت استان 
 
پورتال اخبار